Tıbbi adıyla Diabetes Mellitus, halk arasında ise “şeker hastalığı” olarak bilinen bu durum, kandaki glukoz (şeker) seviyesinin normalden yüksek olmasıyla karakterize edilen, kronik bir metabolik bozukluktur.
Normalde yediğimiz besinler sindirildikten sonra kana karışır ve burada glukoz olarak bulunur. Bu glukozun hücrelerimizde enerjiye dönüşebilmesi için insülin adlı bir hormona ihtiyaç vardır. İnsülin, pankreastan salgılanır ve glukozun hücre içine girmesini sağlar.
Şeker hastalığında ise ya vücut yeterli insülin üretemez (Tip 1 diyabet) ya da ürettiği insülini etkili kullanamaz (Tip 2 diyabet).
Diyabetin Türleri
Bir dahiliye uzmanı olarak anlatmam gerekirse diyabet birkaç farklı tipte görülür. Her birinin gelişme mekanizması, risk faktörleri ve tedavi yaklaşımı farklıdır.
1. Tip 1 Diyabet
- Tanımı: Pankreasın insülin üretimini neredeyse tamamen durdurmasıdır.
- Nedenleri: Bağışıklık sisteminin pankreasın insülin üreten beta hücrelerine saldırması.
- Kimlerde görülür: Daha çok çocukluk ve gençlik çağında ortaya çıkar ama her yaşta görülebilir.
- Tedavi: Hayat boyu insülin tedavisi gerekir. Tabletler genellikle etkisizdir.
Halk diliyle:
Tip 1 diyabeti, vücudun kendi askerlerinin yanlışlıkla pankreasa saldırıp insülin fabrikasını kapatması gibi düşünebilirsiniz. Bu durumda dışarıdan insülin desteği olmazsa, şeker hücrelere giremez.
2. Tip 2 Diyabet
- Tanımı: Pankreas insülin üretir ama hücreler insüline karşı dirençlidir.
- Nedenleri: Obezite, hareketsizlik, genetik yatkınlık, sağlıksız beslenme.
- Kimlerde görülür: Genellikle 40 yaş üzeri ama günümüzde gençlerde de artış var.
- Tedavi: Diyet, egzersiz, ağızdan ilaçlar ve gerektiğinde insülin.
Halk diliyle:
Tip 2 diyabet, fabrikada insülin üretilmesine rağmen hücrelerin kapısında “güvenlik görevlisi” inat eder ve şekeri içeri almaz. Bu da kanda şekerin birikmesine yol açar.
3. Gebelik Diyabeti (Gestasyonel Diyabet)
- Tanımı: Gebelik sırasında ortaya çıkan ve doğumdan sonra kaybolabilen yüksek kan şekeri.
- Risk: Anne ve bebekte komplikasyon riskini artırır.
- Takip: Gebelik boyunca sıkı kan şekeri kontrolü gerekir.
Halk diliyle:
Hamilelikte bazen hormonların etkisiyle şeker yükselir. Bu dönemde anne hem kendisini hem de bebeğini korumak için şeker ölçümüne dikkat etmelidir.
Şeker Hastalığının Belirtileri
Bir dahiliye uzmanı olarak, hastalarım bana genellikle şu şikâyetlerle gelir:
- Aşırı susama (polidipsi)
- Aşırı idrara çıkma (poliüri)
- Açıklanamayan kilo kaybı
- Yorgunluk ve halsizlik
- Bulanık görme
- Yaraların geç iyileşmesi
- Ellerde-ayaklarda karıncalanma
Halk diliyle:
Eğer çok fazla su içmeye, sürekli tuvalete gitmeye, sebep yokken kilo vermeye başladıysanız ve yorgun hissediyorsanız, şeker hastalığı ihtimali yüksektir.
Teşhis Yöntemleri
Diyabet teşhisi koymak için kullanılan başlıca tıbbi testler şunlardır:
- Açlık Kan Şekeri: 8 saatlik açlık sonrası 126 mg/dL ve üzeri → diyabet.
- OGTT (Oral Glukoz Tolerans Testi): Şekerli su içtikten 2. saatte 200 mg/dL ve üzeri → diyabet.
- HbA1c: Son 3 aylık ortalama kan şekeri. %6.5 ve üzeri → diyabet.
Halk diliyle:
Doktorunuz sizi aç karnına kan tahliline gönderir, ya da size şekerli su içirip iki saat sonra tekrar kan alır. Ayrıca son 3 ayın ortalamasını gösteren “HbA1c” testi de yapılır.
Diyabetin Nedenleri
- Genetik yatkınlık
- Hareketsiz yaşam
- Obezite
- Sağlıksız beslenme (fazla şekerli, yağlı, paketli gıda)
- Stres
- Hormonal bozukluklar
Halk diliyle:
Ailede şeker hastası çoksa, hareket azsa, sofrada tatlı ve beyaz ekmek çoksa riskiniz artar.
Diyabetin Tedavisi
Tedavi 3 ana başlığa ayrılır: yaşam tarzı değişikliği, ilaç tedavisi ve insülin.
1. Yaşam Tarzı Değişikliği
- Beslenme düzeni: Karbonhidrat dengesi, lifli gıdalar, az şeker.
- Egzersiz: Haftada en az 150 dakika yürüyüş.
- Kilo kontrolü: Fazla kiloları vermek insülin direncini azaltır.
Halk diliyle:
İlk adım, sofrada tabağı küçültmek ve hareketi artırmaktır. Günde yarım saat yürümek bile fark yaratır.
2. İlaç Tedavisi
- Oral yoldan alınan tabletler: Metformin, sülfonilüreler vb.
- İnsülinler
- İnsülin dışı iğneler: GLP-1 agonistleri.
Halk diliyle:
Bazı haplar pankreası insülin üretmeye teşvik eder, bazıları ise şekerin kana geçişini yavaşlatır.
3. İnsülin Tedavisi
- Tip 1’de zorunlu, Tip 2’de ise gerektiğinde kullanılır.
- Farklı tipleri vardır: kısa etkili, uzun etkili.
Halk diliyle:
İnsülin, şekerin hücreye girmesini sağlayan anahtardır. Eksik olduğunda dışarıdan takviye yapılır.
Diyabetin Komplikasyonları
Eğer kan şekeri kontrol edilmezse şu sorunlar gelişebilir:
- Kalp hastalıkları
- Böbrek yetmezliği
- Göz bozuklukları (retinopati)
- Sinir hasarı (nöropati)
- Ayak yaraları
Halk diliyle:
Şeker kontrol edilmezse kalp, böbrek, göz ve sinirler zarar görür. Ayaklarda yaralar çıkabilir, his kaybı olabilir.
Diyabetten Korunma Yolları
- Düzenli egzersiz
- Sağlıklı beslenme
- İdeal kiloyu koruma
- Yıllık sağlık kontrolü
Halk diliyle:
Hareket edin, fazla yemeyin, kilonuzu koruyun, yılda bir kan şekeri ölçtürün ve Dahiliye uzmanı bir hekimde muayenelerinizi düzenli yaptırın.